Mind the Gap: Tem je oordeel met de Discipline van Instemming

“Dit wordt een rampconcert”

Je hebt het vast wel eens meegemaakt. Een mooi concert verzorgen in een prachtig theater. Je zit met zijn allen op het podium, even voorrepeteren. De zaal even ‘proeven’. De eerste inzet. En baf, gortdroog. De klank valt direct naast je stoel neer, dood. Het spelen is taai, niets helpt je in deze zaal. Automatisch gaan de gefluisterde opmerkingen: “God, wat een vreselijke zaal, hier kunnen we niet normaal spelen. Dit wordt echt een $%& concert.”

Een begrijpelijke reactie, maar de Stoïcijnen denken hier anders over. Epictetus zou zeggen: “Ja, de akoestiek is droog, het valt direct stil. Maar het is niet vreselijk, het is geen $%& concert.” De akoestiek is simpelweg een feit; het is niet goed of slecht. Alleen jouw gedachten, oordelen en acties zijn goed of slecht. De dingen buiten jezelf zijn neutraal — net als elke andere morele kwalificatie daarvan (vreselijk, rampzalig, klote of, vergeet dat niet: geweldig, super).

Dit klinkt alsof er dan helemaal niets toe doet. Een en al gelatenheid: “Och ja, een droge zaal, boeie!” Maar de Discipline van Instemming is juist een heel gezonde en actieve manier van denken. Epictetus begint zijn bekende Enchiridion (Handboekje) met wat je wel en niet onder controle hebt. Maar het tweede thema dat hij glashelder aanstipt, is niet voor niets het volgende:

“It is not events that disturb people, it is their judgement concerning them.” (Het zijn niet de dingen die ons raken, maar ons oordeel daarover.) — Epictetus. Enchiridion, 5

Voordat je de volgende keer een objectieve observatie verwart met een moreel oordeel (‘de akoestiek is droog’ wordt ‘de zaal is vreselijk’, of ‘je intoneert verkeerd’ wordt ‘ik speel zo slecht’), pas deze Stoïcijnse discipline toe. Maar pas op: in een oordeel schieten gebeurt sneller dan je denkt.

De rauwe indruk versus je oordeel

“There is nothing either good or bad, but thinking makes it so.” — William Shakespeare, Hamlet

De Discipline van Instemming — ook wel de Stoïcijnse logica en mindfulness genoemd — gaat in de basis om de vraag: stem je in met je allereerste indruk? Dat is de phantasia, de rauwe zintuiglijke indruk. Je schrikt of merkt iets op en je brein gaat er meteen mee aan de haal. De kunst is jezelf op dat moment te vangen en een bewuste keuze te maken of je hierin meegaat: de synkatathesis, de bewuste instemming met het oordeel.

Hieraan ten grondslag ligt dat de Stoïcijnen aan zaken buiten jezelf en je karakter geen moreel oordeel gaven. Ziekte is niet slecht, fysiek ijzersterk zijn is niet goed. Het is allemaal onverschillig (adiaphora), neutraal. Dat klinkt afstandelijk, maar hier zit de crux: wat je er zelf mee doet, dát is goed of slecht. Je karakter toont zich immers in voorspoed, maar evengoed bij tegenslag. Voor de Stoïcijnen zijn alleen de vier kardinale deugden werkelijk goed: wijsheid, moed, rechtvaardigheid en matigheid. Slecht zijn alleen de destructieve passies die je oordeel vertroebelen: angst, verdriet, ongebreideld verlangen en oppervlakkig genot. In een volgend essay duiken we daar uitgebreid in.

De Cynici lieten het hierbij. Karakter voorop en de rest doet er niet toe. Leef, net zoals Diogenes van Sinope, in een ton. Bezittingen heb je niet nodig zolang je een goed mens bent. Het verhaal gaat dat Diogenes een kind met gevouwen handen water zag drinken en direct zijn enige bezit — een drinkbeker — stuksloeg, omdat hij zag dat hij zelfs dat niet nodig had. De Stoïcijnen waren praktischer ingesteld. Hoewel je karakter het allerbelangrijkste blijft, verdienen sommige dingen in het leven wel de voorkeur (proēgmena). Gezond zijn verdient de voorkeur boven ziekte, een zaal met een fijne nagalm speelt prettiger dan een droge bak. Maar je gemoedsrust en karakter mogen er nooit van afhangen. Bezit is handig, maar mag nooit het leidende principe worden.

Mind the gap: van reactie naar respons

De sleutel ligt in de ruimte tussen de eerste waarneming en je respons. Stem je direct in met je eerste automatische reactie, of wacht je even en geef je een doordacht antwoord? Een reactie is emotioneel; een respons is overdacht. Mind the gap! Hoe groter de ruimte tussen prikkel en actie, hoe evenwichtiger je optreden. Even wachten, even ademhalen voordat je er iets uitflapt: dat is de training.

Op het podium: 3 oefeningen

Voor musici, componisten en dirigenten zit de crux precies in die ruimte tussen het eerste gevoel en de reactie. We maken situaties groter dan ze zijn. Eén misser wordt meteen: “Alles gaat mis vandaag.” Een stugge eerste noot wordt: “Ik kan er niks van.”

Blijf bij de feiten: één verkeerde noot, een stug embouchure. Meer is het niet. Het zijn juist onze gedachten die er lading aan geven en ons de put in helpen. Laten we wel wezen: we doen dit allemaal. Perfectie bestaat niet; zelfs de Stoïcijnen kenden nauwelijks voorbeelden van de ‘volmaakte wijze’. Het gaat om trainen, stap voor stap.

Hoe train je dit voor je eigen Innerlijke Citadel?

• Bouw vertraging in: Gaat er iets mis tijdens het spelen of repeteren? Wacht heel bewust met reageren en kies je respons. Oefenen, elke repetitie weer.
• De polsband-methode: Zelf heb ik twee jaar met een simpel elastiekje om mijn pols gelopen. De regel was simpel: vel je een oordeel over een situatie? Bandje direct naar de andere arm en je streak is voorbij. Je ontdekt snel genoeg hoe vaak je brein oordeelt in plaats van observeert. In het begin verplaatste ik dat ding elke vijf minuten. Dat het bandje uiteindelijk compleet versleten is geknapt, zegt waarschijnlijk genoeg.
• Kies een rolmodel: Zoek een collega of musicus die je bewondert om zijn rust en die nooit oordeelt. Iemand die, wat er ook gebeurt, de focus puur op de volgende noot houdt. Bedenk op lastige momenten simpelweg: wat zou hij of zij nu doen?

Succes met bouwen aan je Innerlijke Citadel.

Boekentips

Naast de klassieke werken van Seneca, Epictetus en Marcus Aurelius zijn de volgende boeken bijzonder de moeite waard:

• Marcus Aurelius en de Stoa — Pierre Hadot: Het standaardwerk waarin deze discipline en de Stoïcijnse spirituele oefeningen diepgaand worden uitgelegd.
• Leer denken als een Romeinse keizer — Donald Robertson: Een heldere koppeling tussen de Stoïcijnse filosofie en moderne cognitieve gedragstherapie (CGT).
• Gezond leven met mindfulness — Jon Kabat-Zinn: Een klassieker over mindfulness, waarin helder wordt hoe meditatie in wezen een praktische training is in oordeelloos waarnemen.

(“Disclaimer: De links naar de boeken zijn affiliate links. Bestel je via deze links, dan ondersteun je mijn werk zonder dat het jou iets extra’s kost.”)