De valstrik van controle: hervind je focus met de Discipline van het Verlangen

Een controlefreak. Word je wel eens zo genoemd? Ik wel. We willen overal grip op hebben. Maar geloof me: daar krijg je vooral enorm veel stress van. Wie alles wil controleren, faalt per definitie. Sommige dingen liggen simpelweg niet in onze macht. We kunnen ons best doen, maar we garanderen nooit de uitkomst.

Binnen de stoïcijnse filosofie onderscheiden we drie gebieden: de fysica (hoe de wereld werkt), de ethica (hoe je een goed mens bent) en de logica (hoe je denkt en redeneert). In dit essay zoom ik in op de fysica. De Stoïcijnen noemden dit ook wel: de Discipline van het Verlangen.

Voor mij is deze discipline onmisbaar bij het maken van muziek. Het draait om de acceptatie van omstandigheden. Weten wat wel en niet binnen jouw controle ligt. Dit vooraf helder hebben, scheelt bergen frustratie en stress.

“Sommige dingen zijn in onze macht, andere niet. In onze macht zijn: ons oordeel, onze impuls, ons verlangen, onze afkeer, en in één woord: al onze eigen daden. Niet in onze macht zijn: ons lichaam, ons bezit, onze reputatie, onze ambtenarenstatus, en in één woord: al onze daden die niet de onze zijn.” – Epictetus

Deze discipline geeft je als dirigent, componist of musicus absolute helderheid. Het dwingt je te focussen op wat ertoe doet, en de rest los te laten. Dat geeft innerlijke rust op het podium. Zo behoud je het plezier in muziek maken, juist als het even tegenzit.

De Discipline

Epictetus was een slaaf die zijn vrijheid kreeg en uitgroeide tot een groot stoïcijns leraar. Hij stelt dat we bar weinig controle hebben. Eigenlijk hebben we over niets buiten onze eigen geest controle.

Nu denk je misschien: „Ja, maar mijn lichaam kan ik toch trainen?” Zeker. Maar als je morgen je arm breekt, verander je daar niets aan. Je kunt gezond leven, maar ziekte niet volledig voorkomen. We verwarren invloed vaak met controle. Je hebt de intentie en de discipline om te handelen. De uitkomst? Die ligt direct daarna niet meer in jouw handen. Het scherpe onderscheid daartussen is essentieel.

Neem de gedachte: „Ik wil vanavond perfect spelen.” Dat heb je niet in de hand. Je kunt ziek worden. Of je bladmuziek waait van de lessenaar — iets wat tijdens het WMC regelmatig gebeurde.

Je hebt wél controle over je voorbereiding. Of beter gezegd: over jouw eigen acties in het hier en nu.

De valkuil van invloed

De klassieke valkuil is: „Als ik genoeg studeer, speel ik goed.” Sommige filosofen introduceren hier een tussencategorie: ‘invloed’. Dingen die je met je gedrag kunt sturen. Maar wees eerlijk. Ook hier splitst de boel zich direct in tweeën: je hebt controle over je gedrag, maar niet over de uitkomst. Je hebt alleen grip op je eigen gedachten, intenties en acties. Dat is confronterend. We controleren nagenoeg niets.

Kort door de bocht?

Klinkt dit te passief? Moeten we ons dan maar nergens meer druk om maken?

Ja, eigenlijk wel. Dat is gezond. Het klinkt misschien nihilistisch — het gaat zoals het gaat — maar dat is het niet. Het dwingt je namelijk om al je energie in je karakter en je eigen acties te steken. Niet jengelen over het resultaat, maar focussen op de best mogelijke voorbereiding.

Hier stappen veel mensen mis. Het resultaat ligt buiten onze controle, maar we moeten er wel van leren. Hoe vaak veranderen we niets aan onze aanpak, terwijl we wel een andere uitkomst verwachten? Dat is waanzin. Evalueer de resultaten, pas je acties aan en laat je niet afleiden door ruis. Deze discipline is een fundamentele bouwsteen voor je mentale kracht — je eigen Innerlijke Citadel.

Resultaat en eigenwaarde

In onze maatschappij koppelen we status aan resultaten. Dat is gevaarlijk. We zijn teleurgesteld als we ons doel niet halen en verbinden daar direct onze eigenwaarde aan. Niet gewonnen? Dan ben ik een verliezer. Foutje gemaakt? Prutser.

Dit is toxisch. De discipline van het verlangen helpt je deze destructieve patronen buiten de muren van je Innerlijke Citadel te houden.

Stel: je studeert je te pletter, maar staart je blind op de uitslag. Als het tegenvalt, straf je jezelf. Dat is mentaal slopend. Ben je de op één na beste atleet ter wereld, maar baal je omdat je altijd van die ene topspeler verliest? Dan maak je jezelf kapot.

Haal je kracht liever uit je karakter. Wees trots op je doorzettingsvermogen en je focus. Dan ben je al een winnaar, ongeacht de juryuitslag. Mocht de winst dan alsnog uitblijven, dan behoud je in elk geval je gemoedsrust (ataraxia). Hang je eigenwaarde nooit op aan zaken buiten je controle. Dat is een recept voor ellende.

Een praktische oefening

Wil je helder krijgen waar je nu echt controle over hebt? Doe dan deze schriftelijke, stoïcijnse oefening.

Schrijf je concrete angst of verlangen op. Bijvoorbeeld: „Ik wil absoluut winnen tijdens dit concours.”
Maak twee kolommen: Wel controle en Geen controle. Vul ze zo specifiek mogelijk in. Neem hier de tijd voor!
Neem mentaal afscheid van alles in de kolom ‘Geen controle’. Je kunt er niets aan veranderen, dus druk maken is verspilde energie.
Richt al je aandacht en actie op de kolom ‘Wel controle’.

Voorbeeld: „Ik ben bang dat ik het verpruts op het podium.”

Geen controle (Loslaten)	Wel controle (Actie)
Fysieke zenuwen Dat je hartslag omhoog schiet, je handen klam worden of je ademhaling hoog zit. Dit is een automatische biologische stressreactie.	Fysieke regulering Hoe je reageert op die zenuwen. Je kunt je ademhaling bewust vertragen (box breathing) en de adrenaline accepteren als focus-energie in plaats van als vijand.
De reactie van de zaal Of het publiek kucht, op zijn telefoon kijkt, of dat er een kritische collega met de armen over elkaar op de eerste rij zit.	Je eigen focuspunt Waar jij je blik en aandacht op richt. Je kijkt naar je partituur, de dirigent, of sluit je ogen. Je sluit de zaal mentaal buiten en focust op de klank.
Die ene moeilijke passage Of die verdomd lastige sprong of snelle loop dadelijk in de spotlights vlekkeloos gaat lukken. Het verleden (de repetitie) is voorbij; de toekomst is er nog niet.	Spelen in het hier en nu Noot voor noot spelen. Niet vooruitdenken naar de moeilijke maat over dertig seconden. Je focust op de klank die je nu produceert.
Onverwachte fouten Of je plotseling een black-out krijgt, een foute noot speelt of dat je instrument weigert (bijv. een plakkende klep of haperend ventiel).	Je herstelvermogen Hoe je reageert áls er een fout optreed. Ga je mentaal balen (waardoor de volgende maat ook misgaat), of speel je direct door alsof er niets is gebeurd?
Externe omstandigheden De temperatuur in de zaal, de felle podiumbelichting in je ogen, of een slechte akoestiek waarin je jezelf amper hoort.	Je flexibiliteit Je speelstijl direct aanpassen. Te droge akoestiek? Iets meer klank maken. Te koud? Je instrument extra warm houden tussen de stukken door.
De mening achteraf Wat de jury in het verslag schrijft, wat de dirigent na afloop zegt, of wat de recensent in de krant zet.	Je eigen artistieke integriteit Weten dat je er alles aan hebt gedaan in de voorbereiding. Je hebt gespeeld met overtuiging. Dat oordeel is van jou, de rest is ruis.

Wat kun je hiermee in de praktijk?

Filosofie is leuk voor in de boeken, maar wat doe je ermee op de werkvloer of op het podium?

Voor de dirigent: Stop met stressen over de opkomst van je muzikanten op de repetitie (geen controle). Focus volledig op de repetitiestructuur en je eigen partituurstudie (wel controle). Dat straalt rust uit op de groep.
Voor de componist: Je kunt niet controleren of een commissie of het publiek je nieuwe werk fantastisch vindt. Wat je wel controleert, is de ambachtelijke kwaliteit van elke noot die je opschrijft. Schrijf met integriteit, de rest is bijzaak.
Voor de muzikant op het podium: Gaat er tijdens de solo een noot de mist in? Laat hem direct los. De fout ligt in het verleden (geen controle). Je focus moet naar de volgende noot (wel controle).

De praktijkles: Telkens wanneer je stress voelt opkomen, stel je jezelf de stoïcijnse splitsing vraag: „Kan ik hier op dit moment direct iets aan veranderen door mijn eigen handelen?” Is het antwoord nee? Schouders ophalen, ademhalen en terug naar je eigen taak. Dat is hoe je mentaal overeind blijft.