Mentale rust op het podium: bouw je Innerlijke Citadel

Een aantal jaar geleden was mijn geest geen Innerlijke Citadel, maar een Innerlijke Gatenkaas. Ik wilde overal controle over hebben en liet me door alles uit het veld slaan. Niet handig als dirigent, componist en muzikant. Op zoek naar mentale grip greep ik terug naar een oude passie. Tijdens mijn studietijd was ik al gefascineerd door filosofie, en dan specifiek de filosofie van de oudheid. In die tijd was filosofie geen academische denksport. Het was een praktische methode om een goed mens te worden. Geen theoretisch werk, maar een manier van leven.

Via auteurs als Ryan Holiday en Mark Tuitert kwam ik opnieuw uit bij de bron: Epictetus, Seneca en Marcus Aurelius. De Stoïcijnen. Eén specifiek concept greep me direct naar de keel: de Innerlijke Citadel. Het raakte me zo diep dat het de basis werd van mijn spannendste compositie tot nu toe: het testpiece Inner Citadel, geschreven voor de Nederlandse, Belgische en Duitse Brassband Kampioenschappen.

Mijn stelling is simpel: bouwen aan je eigen Innerlijke Citadel is extreem heilzaam voor je muzikale praktijk. In deze introductie leg ik de filosofische basis van dat kasteel uit. In de opvolgende afleveringen van deze serie gaan we specifieke Stoïcijnse concepten bij de kop pakken om die burcht in de praktijk te gaan trainen.

Het kasteel in je hoofd

Stel je voor: in je eigen hoofd staat een burcht, kasteel of fort. Dit bouwwerk beschermt jou tegen destructieve invloeden van buitenaf. Krijg je bijvoorbeeld een rotte opmerking naar je hoofd geslingerd? Dan voel je direct een fysieke reactie. Je adem stokt, je spieren spannen zich aan en je wilt het liefst direct impulsief van je af bijten.

Op dat moment houdt de citadel de poort dicht. Je haalt adem en bekijkt de situatie vanaf de kantelen van je burcht. Je observeert de opmerking én je eigen fysieke reactie. Pas daarna beslis je op een rationele manier hoe je hiermee omgaat. Het kasteel beschermt je zelfs tegen je eigen onwillekeurige gedachten. Het idee dat jij niet je gedachten bent, is in het begin even wennen. Maar zet je de poort wagenwijd open, dan reageer je puur emotioneel. Je roept of doet dingen waar je later spijt van krijgt. Dat maakt je als leider of muzikant niet sterker of overtuigender.

“Daarom is het niet door affecten beïnvloede, redelijk denken een vaste burcht. Een mens heeft niets dat sterker is om zijn toevlucht toe te nemen en voortaan onbedwingbaar te zijn.” – Marcus Aurelius (8.48)

Representatie van de Innerlijke Citadel. AI gegenereerd.

Mocht je nu het idee krijgen dat dit een anti-emotiefilosofie is, dan heb je het mis. Woede, verdriet en angst horen er absoluut bij. Het mag er allemaal zijn. Het doel is alleen dat die emoties je denken en je acties niet gaan overnemen. De winst zit in de ruimte tussen de eerste emotionele prikkel en jouw uiteindelijke oordeel daarover.

De Discipline van Instemming

Marcus Aurelius also known as Verissimus

Het concept van de Innerlijke Citadel werd uitvoerig geanalyseerd door de filosoof Pierre Hadot. Hij bestudeerde de persoonlijke notities van Marcus Aurelius in zijn boek Marcus Aurelius en de Stoa. Een taai boek, maar fascinerend. Hadot koppelt de citadel aan de ‘Discipline van Instemming’, oftewel de Stoïcijnse logica. Dit klinkt ingewikkeld, maar in de praktijk betekent het simpelweg: leer het onderscheid zien tussen waarnemingen, gedachten, gevoelens en jouw oordeel daarover. Dingen in de wereld zijn van zichzelf niet goed of slecht. Ons oordeel maakt ze zo.

Hier komt de deugd van wijsheid om de hoek kijken. De wijsheid om te weten wat echt goed en slecht is, en wat ‘onverschillig’ is. En met onverschillig bedoelen de Stoïcijnen: alles wat buiten ons eigen karakter en onze directe invloedssfeer valt.

Wat kun je hiermee in de praktijk?

Neem een foute noot. Die noot is niet goed of slecht; hij is er gewoon. Sterker nog: hij is al geweest, dus je hebt er op dat moment nul invloed meer op. Klinkt dat onbevredigend? Kijk dan verder. Als die foute noot voortkomt uit jouw gebrekkige voorbereiding en luiheid, dan faalt je karakter. Dat kun je ‘slecht’ noemen. Maar heb je keihard gestudeerd en glijdt er door de spanning toch een noot uit? Domme pech. Het moment.

Als je die noot intern als een ramp beoordeelt, word je kwaad. Door die woede ga je verkrampen en speel je de rest van de pagina ook mis. Jouw oordeel verpest de muziek, niet die ene noot.

“Je kunt je toch, wanneer je maar wilt, terugtrekken in jezelf. Nergens kan een mens zich immers rustiger terugtrekken dan in zijn eigen ziel… En met gerustheid bedoel ik niets anders dan innerlijk op orde zijn.” – Marcus Aurelius (4.3)

De blauwdruk voor de serie

In deze serie gaan we jouw Innerlijke Citadel stap voor stap opbouwen. We gaan de drie disciplines bekijken die de Stoïcijnen onderscheiden: de discipline van verlangen (fysica), de discipline van actie (ethica) en de discipline van instemming (logica). Ook de vier kardinale deugden die hierbij horen, passeren de revue.

Ik ben zelf absoluut geen volleerd Stoïcijn. Ik weet niet alles en ga nog dagelijks de mist in. Maar het oefenen hiermee en het begrijpen van de theorie geeft me een diepe, creatieve rust. De oude Grieken noemden dat ataraxia of apatheia. Dat laatste is overigens ook een fantastisch muziekwerk van Kevin Houben, wat maar weer bewijst dat er meer creatievelingen met deze materie bezig zijn.

We gaan vooral kijken naar praktische manieren om dit te trainen. Zo liep ik zelf twee jaar rond met een elastiekje om mijn pols. Zodra ik merkte dat ik ergens direct een onnodig oordeel over had, moest het bandje naar mijn andere arm. In het begin ging dat bandje constant kapot van het wisselen. Maar na verloop van tijd hield het elastiekje het steeds langer vol op dezelfde arm. Het hielp me om soms gewoon even lekker geen mening te hebben over dingen die ik toch niet kon veranderen.

“Het is mogelijk hier helemaal geen mening over te hebben en je ziel er niet door te laten bezwaren. Want van nature zijn de omstandigheden zelf niet in staat onze oordelen te bepalen.” – Marcus Aurelius (6.52)

Mijn doel is om mijn eigen Innerlijke Citadel verder te ontwikkelen en jullie mee te nemen in dat proces. In de volgende aflevering duiken we dieper in de eerste discipline: hoe ga je om met zaken waar je absoluut geen controle over hebt? Tot dan.

Bibliografie

Leeslijst

Wil je nog verder lezen? Dit zijn de boeken waar ik mee begonnen ben.